Zapalenie gardła – objawy, przyczyny, leczenie

Zapalenie gardła – objawy

Zapalenie gardła objawia się przede wszystkim bólem i pieczeniem w tylnej części jamy ustnej, nasilającym się przy przełykaniu. To dolegliwość, którą zdecydowana większość osób rozpoznaje instynktownie – trudno przeoczyć moment, kiedy łyk wody przestaje być neutralną czynnością. Ból może być jednostronny lub obejmować całe gardło. Jego charakter bywa różny: od tępego, stałego dyskomfortu po ostre, kłujące odczucie pojawiające się przy każdym połknięciu śliny.

Zaczerwienienie i obrzęk błony śluzowej gardła to obiektywne zmiany widoczne przy wziernikowaniu. Lekarz ocenia nasilenie stanu zapalnego na podstawie stopnia przekrwienia, obecności wydzieliny i ewentualnego powiększenia migdałków podniebiennych. Pacjent najczęściej sam dostrzega charakterystyczną szkarłatną barwę tylnej ściany gardła, gdy spojrzy w lustro przy szeroko otwartych ustach. Towarzyszący obrzęk zmienia odczucie przestrzeni w gardle – pojawia się uczucie ciasności, suchości lub obecności ciała obcego, którego nie da się przełknąć.

Chrypka i zmiana barwy głosu pojawiają się wtedy, gdy stan zapalny obejmuje okolice krtani lub gdy przekrwiona błona śluzowa gardła wpływa na rezonans mowy. Głos staje się ochrypły, przyciemniony, a w cięższych przypadkach niemal zanikający. Kaszel przy zapaleniu gardła ma zazwyczaj charakter suchy i drażniący. Wynika z podrażnienia receptorów kaszlowych w obrębie tylnej ściany gardła i nagłośni. Nie przynosi ulgi – wręcz nasila dyskomfort, bo każdy odruch kaszlowy drażni już objętą stanem zapalnym śluzówkę.

Gorączka pojawia się częściej przy zapaleniu gardła o podłożu bakteryjnym niż wirusowym. Przy infekcji paciorkowcowej temperatura ciała może przekroczyć 38,5 stopnia Celsjusza i towarzyszą jej dreszcze, ogólne rozbicie i bóle mięśni. Przy wirusowym zapaleniu gardła gorączka bywa niższa lub nieobecna, a ogólny stan pacjenta – mniej poważny. Powiększenie węzłów chłonnych szyi to kolejny objaw wskazujący na odpowiedź immunologiczną organizmu. Węzły wyczuwalne jako twarde, tkliwe guzki po obu stronach szyi pod żuchwą sygnalizują aktywną walkę układu odpornościowego z patogenem.

Przy bakteryjnym zapaleniu gardła wywołanym przez paciorkowce grupy A (Streptococcus pyogenes) na migdałkach mogą pojawiać się białawe lub żółtawe naloty. To objaw szczególnie niepokojący dla pacjenta i jednocześnie diagnostycznie istotny dla lekarza. Naloty na migdałkach przy braku kataru i kaszlu to klasyczny obraz anginy paciorkowcowej, wymagającej antybiotykoterapii. Ból głowy, nudności i brak apetytu dopełniają obraz – zwłaszcza u dzieci, u których zapalenie gardła przebiega często gwałtowniej niż u dorosłych.

Zapalenie gardła – przyczyny

Zapalenie gardła w przeważającej większości przypadków wywołują wirusy – odpowiadają za około 70-80% wszystkich epizodów tej choroby. Rhinowirusy, adenowirusy, wirusy grypy i paragrypy czy wirus Epsteina-Barr to patogeny, które najczęściej infekują błonę śluzową górnych dróg oddechowych. Zakażenie wirusowe przenosi się drogą kropelkową – przez kontakt z wydzieliną osoby chorej, kaszel, kichanie lub dotykanie zainfekowanych powierzchni, a następnie twarzy. Dlatego jesień i zima to szczyt sezonu zachorowań: zamknięte, słabo wentylowane pomieszczenia, bliski kontakt z innymi ludźmi i osłabienie odporności sprzyjają transmisji.

Bakteryjne zapalenie gardła stanowi mniejszy odsetek przypadków, ale jest klinicznie ważniejsze – wymaga celowanego leczenia i niesie ryzyko powikłań przy zaniedbaniu. Najgroźniejszy patogen bakteryjny to Streptococcus pyogenes, czyli paciorkowiec beta-hemolizujący grupy A. Powoduje anginę paciorkowcową, która – nieleczona lub leczona nieprawidłowo – może prowadzić do gorączki reumatycznej, zapalenia kłębuszków nerkowych czy ropnia okołomigdałkowego. Inne bakterie, takie jak Haemophilus influenzae, Moraxella catarrhalis czy mykoplazmy, rzadziej wywołują zapalenie gardła, ale ich rola rośnie u pacjentów z obniżoną odpornością.

Czynniki środowiskowe i styl życia mają istotny wpływ na podatność na infekcję gardła. Suche powietrze w ogrzewanych pomieszczeniach wysusza błonę śluzową, osłabiając jej naturalną barierę ochronną. Papierosy – zarówno tradycyjne, jak i elektroniczne – drażnią nabłonek gardła przewlekle, przez co staje się bardziej wrażliwy na zakażenie. Alkohol, niedobór snu i przewlekły stres obniżają sprawność układu immunologicznego. Praca lub nauka w środowisku z dużym zagęszczeniem ludzi – biura otwarte, szkoły, przedszkola, środki komunikacji miejskiej – wielokrotnie zwiększa ekspozycję na patogeny.

Ciekawostka: Przewlekła chrypka i pieczenie w gardle bez gorączki mogą być objawem refluksu żołądkowego, a nie infekcji – kwas żołądkowy potrafi sięgać aż do gardła, drażniąc błonę śluzową i imitując zapalenie, które żaden antybiotyk nie wyleczy.

Alergie wziewne, przewlekłe zapalenie zatok i spływanie wydzieliny po tylnej ścianie gardła (postnasal drip) to kolejna grupa przyczyn przewlekłego lub nawracającego zapalenia gardła. Wydzielina z zatok nosowych spływa po tylnej ścianie gardła, drażniąc śluzówkę i wywołując kaszel, pieczenie i uczucie zatkania w gardle – bez gorączki i bez wyraźnego początku infekcji. Pacjenci opisują to jako gardło, które “nigdy nie jest do końca zdrowe”. U dzieci przerośnięty migdałek gardłowy dodatkowo utrudnia drożność nosa i predysponuje do nawracających infekcji górnych dróg oddechowych.

Zapalenie gardła – leczenie

Leczenie zapalenia gardła zależy od jego przyczyny – inne postępowanie obowiązuje przy infekcji wirusowej, inne przy bakteryjnej, a jeszcze inne przy zapaleniu na tle refluksowym lub alergicznym. Przy zapaleniu wirusowym antybiotyki są nieskuteczne i nie powinny być stosowane. Antybiotykoterapia działa wyłącznie na bakterie – ich podanie przy infekcji wirusowej nie przyspiesza zdrowienia, naraża natomiast pacjenta na działania niepożądane i przyczynia się do narastania oporności bakterii. To jeden z ważniejszych problemów współczesnej medycyny, dlatego laryngolodzy i lekarze pierwszego kontaktu coraz częściej korzystają z testów diagnostycznych przed podjęciem decyzji o antybiotyku.

Leczenie objawowe wirusowego zapalenia gardła opiera się na kilku filarach. Leki przeciwbólowe i przeciwgorączkowe – paracetamol lub ibuprofen – łagodzą ból gardła i obniżają temperaturę ciała. Ibuprofen działa dodatkowo przeciwzapalnie, przez co może skrócić czas trwania dolegliwości przy obrzęku śluzówki. Miejscowe preparaty do stosowania w gardle – spraye, pastylki do ssania, płyny do płukania – przynoszą chwilową ulgę i nawilżają podrażnioną błonę śluzową. Wiele z nich zawiera środki antyseptyczne, miejscowe środki znieczulające lub wyciągi roślinne o działaniu łagodzącym.

Nawodnienie ma przy zapaleniu gardła znaczenie większe niż się wydaje. Odpowiednie nawodnienie utrzymuje śluzówkę gardła nawilżoną, ułatwia usuwanie wydzieliny i wspomaga pracę układu odpornościowego. Ciepłe napoje – herbata z miodem, bulion, ciepła woda z cytryną – przynoszą ulgę i nie drażnią podrażnionej śluzówki. Zimne lub lodowate płyny mogą nasilać skurcz naczyń i nasilać ból, choć u niektórych pacjentów efekt chłodzący przynosi krótkotrwałą ulgę. Ogólna zasada jest prosta: pić dużo, unikać alkoholu i kofeiny, oszczędzać głos.

Antybiotykoterapia przy zapaleniu gardła jest uzasadniona przy potwierdzeniu lub silnym podejrzeniu infekcji paciorkowcowej. Lekarz ocenia prawdopodobieństwo anginy bakteryjnej za pomocą skali Centora lub McIsaaca – punktacji uwzględniającej obecność nalotów na migdałkach, powiększenie węzłów szyjnych, gorączkę i brak kaszlu. Przy wysokim wyniku zaleca się wykonanie szybkiego testu na obecność Streptococcus pyogenes lub posiew wymazu z gardła. Antybiotykiem pierwszego wyboru pozostaje fenoksymetylopenicylina (penicylina V) przez 10 dni.

U pacjentów uczulonych na penicylinę stosuje się amoksycylinę z kwasem klawulanowym lub makrolidy, takie jak azytromycyna lub klarytromycyna. Skrócenie kuracji antybiotykowej lub jej przedwczesne przerwanie zwiększa ryzyko nawrotu i powikłań – dlatego pełny czas leczenia ma znaczenie niezależnie od szybkości ustępowania objawów.

W ENT Care diagnozę stawia się na podstawie badania klinicznego i oceny laryngoskopowej. Przy zapaleniu gardła o niejasnej przyczynie lub nawracającym charakterze lekarz może zlecić posiew, wymaz serologiczny lub badanie w kierunku mononukleozy zakaźnej. 

Zapalenie gardła z towarzyszącymi objawami krtaniowymi – chrypką, dysfagią, trudnościami z oddychaniem lub ślinotokiem – wymaga pilnej oceny laryngologicznej. Zapalenie nagłośni, ropień nagłośniowy lub głęboka infekcja przestrzeni przygardłowej to stany zagrożenia życia, wymagające hospitalizacji i natychmiastowego leczenia. Objawy alarmowe, takie jak szczękościsk (trudność z otwarciem ust), asymetryczne powiększenie migdałka czy pogorszenie stanu ogólnego mimo leczenia przez 48-72 godziny, są bezwzględnym wskazaniem do wizyty u otolaryngologa tego samego dnia.

Nawracające zapalenie gardła – czyli więcej niż 4-5 epizodów rocznie – wymaga szerszej diagnostyki. Przyczyny mogą być różnorodne: przerost migdałków podniebiennych, przewlekłe zapalenie zatok z odpływem wydzieliny, refluks krtaniowo-gardłowy, alergie lub niedobory immunologiczne.

W ENT Care diagnozuje się podłoże nawracających infekcji, by dobrać leczenie przyczynowe – nie tylko łagodzące kolejne epizody, ale eliminujące ich źródło. W uzasadnionych przypadkach, przy udokumentowanych nawracających zapaleniach gardła z powikłaniami, laryngolog może zaproponować tonsillektomię, czyli operacyjne usunięcie migdałków. Decyzja o zabiegu zawsze poprzedzona jest rzetelną oceną wskazań, historii choroby i wpływu nawracających infekcji na jakość życia pacjenta.

Ból gardła nie daje Ci normalnie funkcjonować? Skontaktuj się z rejestracją ENT Care i umów się na pilną konsultację.

Umów wizytę online przez ZnanyLekarz